قرآن کریم صرفاً کتاب هدایت به‌واسطه احکام نیست؛ در پرتو روایات اهل بیت(ع)، افق‌های تازه‌ای از معارف آن، از جمله حقیقت ولایت و مهدویت آشکار می‌شود. بسیاری از آیات قرآن در تفسیر و تأویل معصومان(ع)، با وجود مقدس حضرت ولی عصر(عج) پیوند یافته‌اند و تصویری عمیق‌تر از فرهنگ انتظار ارائه می‌کنند. در ادامه علی‌اکبر توحیدیان، پژوهشگر قرآن،برخی از این آیات را بررسی می‌کند تا نسبت قرآن با آخرین حجت الهی، روشن‌تر و دقیق‌تر تبیین شود.
بحث درباره صبر در دوران غیبت را چگونه می‌توان با مفهوم انتظار پیوند داد و انتظار واقعی چه تفاوتی با حالت منفعل و ذهنی دارد؟
بحث درباره صبر در دوران غیبت را می‌توان با یکی از مفاهیم مهم در فرهنگ مهدویت، یعنی انتظار تکمیل کرد. انتظار اگر به معنای واقعی خود فهمیده شود، حالتی منفعل و صرفاً ذهنی نیست؛ بلکه حرکتی مستمر و مسئولانه است. منتظر کسی نیست که فقط بنشیند و منتظر بماند تا اتفاقی در آینده رخ دهد؛ بلکه منتظر واقعی کسی است که خود را برای آن آینده آماده و در حد توان، زمینه‌های تحقق ارزش‌های آن را در زندگی فردی و اجتماعی فراهم می‌کند.
در بعضی روایات، انتظار فرج یکی از برترین عبادت‌ها معرفی شده است. در روایتی از پیامبر اکرم(ص) آمده: «سَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ، فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلَّ یُحِبُّ أَنْ یُسْأَلَ، وَأَفْضَلُ الْعِبَادَةِ انْتِظَارُ الْفَرَجِ؛ از فضل خداوند درخواست کنید، زیرا خداوند عزوجل دوست دارد از او درخواست شود و برترین عبادت، انتظار فرج است.»
این روایت در منابع حدیثی نقل شده، هرچند در بررسی سند آن، درباره اعتبار برخی راویان و طرق نقل، بحث‌هایی مطرح شده است. بنابراین، در استناد علمی باید میان اصل مضمون روایت و میزان اعتبار سندی آن تفکیک کرد.
اگر انتظار را عبادت بدانیم، روشن است که عبادت نیز مانند هر عمل دیگری، نیازمند شرایط و آثار است. انتظار واقعی باید در رفتار انسان دیده شود. کسی که مدعی انتظار است، باید در اخلاق، سبک زندگی، مسئولیت اجتماعی، دفاع از حق، مبارزه با فساد و خدمت به مردم، نشانه‌هایی از این انتظار را نشان دهد.
یکی از خطرهایی که در طول تاریخ درباره مهدویت وجود داشته، برداشت نادرست از مفهوم انتظار است. گاهی چنین تصور شده که برای نزدیک‌شدن ظهور باید فساد افزایش پیدا کند و جامعه هرچه بیشتر به سمت تباهی برود. این برداشت نه‌تنها با روح قرآن سازگار نیست، بلکه با مفهوم انتظار سازنده نیز تعارض دارد.
انتظار نباید بهانه‌ای برای بی‌تفاوتی در برابر فساد باشد. اگر کسی می‌تواند جلوی آسیبی اجتماعی را بگیرد، اما عمداً از این کار خودداری و آن را به ظهور حضرت مهدی(عج) موکول می‌کند، در حقیقت مفهوم انتظار را وارونه فهمیده است.
استاد شهید مرتضی مطهری(ره) در بحث انتظار نیز بر همین مسئله تأکید می‌کند که انتظار واقعی باید انسان را به حرکت وادارد. انتظار، امید به آینده‌ای است که در آن عدالت تحقق می‌یابد. بنابراین، کسی که منتظر عدالت است، باید خود نیز در حد توان، اهل عدالت باشد. کسی که منتظر پاکی جامعه است، باید از خودسازی آغاز کند و کسی که منتظر حکومت حق است، باید حق را در زندگی خود محترم بشمارد.
دوران غیبت را علاوه بر دوره انتظار، می‌توان عرصه نبردی فرهنگی و معرفتی دانست. در این شرایط، منتظران با چه نوع مواجهه‌ای روبه‌رو هستند؟
دشمنی با مهدویت فقط به مخالفت مستقیم با اصل وجود حضرت مهدی(عج) محدود نمی‌شود. گاهی این مخالفت از طریق تولید محصولات فرهنگی، فیلم، سریال، بازی‌های رایانه‌ای، روایت‌های رسانه‌ای و ایجاد تصویرهای تحریف‌شده از آینده جهان صورت می‌گیرد.
به همین دلیل، مهدویت باید در عرصه فرهنگی و رسانه‌ای نیز جدی گرفته شود. اگر جامعه‌ای روایت درست و عمیقی از آینده مطلوب خود نداشته باشد، دیگران می‌توانند آینده را برای آن جامعه تعریف کنند. امروز بخش مهمی از تولیدات فرهنگی جهان، تصویری خاص از آینده بشر ارائه می‌دهند؛ آینده‌ای که گاه با جنگ، نابودی، بی‌هویتی، سلطه فناوری و فروپاشی اخلاقی همراه است.
در برابر این روایت‌ها، فرهنگ مهدوی تصویری متفاوت از آینده ارائه می‌دهد؛ آینده‌ای که در آن عدالت، توحید، کرامت انسان و حاکمیت حق محور قرار می‌گیرد. بنابراین، تبیین صحیح مهدویت، بخشی از جهاد فرهنگی و معرفتی در دوران غیبت است.
در ادامه بحث آیات جزء دوم از سوره مبارکه بقره، آیه ۱۹۳ از پایان‌یافتن فتنه و تحقق حاکمیت دین سخن می‌گوید. این آیه چه نسبتی با حکومت جهانی حضرت مهدی(عج) دارد؟
خداوند متعال در این آیه می‌فرماید: «وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّیٰ لَا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَیَکُونَ الدِّینُ لِلَّهِ ۖ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَی الظَّالِمِینَ؛ و با آنان بجنگید تا فتنه‌ای باقی نماند و دین برای خدا باشد؛ پس اگر دست برداشتند، تجاوزی جز بر ستمگران روا نیست.» در این آیه، دو عبارت بسیار مهم وجود دارد: «حَتَّیٰ لَا تَکُونَ فِتْنَةٌ» و «وَیَکُونَ الدِّینُ لِلَّهِ.»
مفهوم فتنه در اینجا، در تفاسیر به معانی گوناگونی از جمله شرک، فشار و آزار مؤمنان و ایجاد مانع در مسیر دین تفسیر شده است. بنابراین، مقصود از تمام‌شدن فتنه، فقط پایان‌یافتن یک اختلاف ساده اجتماعی نیست؛ بلکه سخن از شرایطی است که در آن، انسان‌ها به‌دلیل ایمان و اعتقاد خود تحت فشار قرار نگیرند و راه توحید و بندگی خداوند با موانع تحمیلی مواجه نباشد.
در اینجا باید به نکته‌ای مهم توجه کرد: قرآن کریم هدف از مقابله و جهاد را صرفاً درگیری و خشونت معرفی نمی‌کند. هدف، رفع فتنه و برقراری شرایطی است که در آن دین و توحید امکان تحقق داشته باشد. به همین دلیل، ادامه آیه می‌فرماید: «فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَی الظَّالِمِینَ؛ اگر آنان دست برداشتند، دیگر تجاوزی جز در برابر ستمگران نباید صورت گیرد.» این بخش از آیه نشان می‌دهد که منطق قرآنی، منطق تعدی و تجاوز بی‌ضابطه نیست؛ بلکه مقابله با ظلم و فتنه نیز باید در چارچوب عدالت و حق صورت گیرد.
در بعضی مباحث تفسیری، «وَیَکُونَ الدِّینُ لِلَّهِ» به معنای خالص‌شدن دین برای خدا یا غلبه توحید و حاکمیت دین الهی تبیین شده است. این تعبیر با حکومت جهانی حضرت مهدی(عج) نیز ارتباط پیدا می‌کند، زیرا در اندیشه مهدوی، یکی از اهداف اصلی ظهور، تحقق گسترده عدالت و حاکمیت حق در سراسر جهان است.
در اینجا باید توجه داشت که سخن از حکومت جهانی حضرت مهدی(عج) به معنای صرفاً گسترش قدرت سیاسی نیست. حکومت مهدوی، ادامه مسیر انبیا و اولیای الهی در راستای رساندن انسان به توحید، عدالت و کمال است. بنابراین، اگر قدرت سیاسی از معنویت، عدالت و هدایت جدا شود، نمی‌توان آن را مصداق حکومت مهدوی دانست.
از این منظر، ظهور فقط حادثه‌ای سیاسی نیست؛ بلکه نوعی تحول عظیم اعتقادی، اخلاقی، فرهنگی و اجتماعی است. در آن دوران، بسیاری از ظرفیت‌های فطری و معنوی انسان که در طول تاریخ زیر فشار ظلم، جهل و فساد قرار گرفته‌اند، امکان بروز پیدا می‌کنند.
با توجه به این نگاه، چه رابطه‌ای میان انتظار و جهاد وجود دارد و منتظران امروز چه وظیفه‌ای در برابر ظلم و فساد دارند؟
باید میان انتظار و جهاد، رابطه‌ای منطقی برقرار کرد. انتظار حقیقی به معنای کناره‌گیری از جامعه نیست. منتظر باید در برابر ظلم حساس باشد و در حد توان خود برای اصلاح جامعه تلاش کند. البته این مبارزه باید براساس ضوابط شرعی، عقلانی و قانونی باشد و نباید بهانه‌ای برای رفتارهای خودسرانه یا خشونت بی‌ضابطه شود.
درواقع، همان‌طور که در آیه ۱۵۳ سوره بقره، صبر و نماز، دو ابزار کمک‌گرفتن از خداوند معرفی شد، در این بخش نیز انسان مؤمن باید بداند که رسیدن به جامعه مطلوب، نیازمند صبر، معرفت، تلاش و مسئولیت‌پذیری است.
اگر منتظران امروز بخواهند جامعه‌ای نزدیک به جامعه مهدوی بسازند، باید از خود آغاز کنند. دروغ، خیانت، بی‌عدالتی، فساد اقتصادی، بی‌تفاوتی نسبت به حقوق دیگران، تخریب شخصیت افراد و رواج ناامیدی، با فرهنگ انتظار سازگار نیست.
در مقابل، صداقت، امانت، عدالت، خدمت به مردم، دفاع از مظلوم، تلاش علمی، تربیت نسل مؤمن و آگاه و مقابله منطقی با شبهات، هر کدام می‌تواند بخشی از مسئولیت منتظران در دوران غیبت باشد.
از این منظر، ظهور حضرت مهدی(عج) نباید صرفاً آرزوی آینده تلقی شود. انتظار باید در زندگی امروز انسان اثر بگذارد. کسی که می‌گوید «اللهم عجل لولیک الفرج»، باید در کنار این دعا، خود را نیز برای آن فرج آماده کند.
نظر شما